Hai ngày sau khi đi được thực hiện các động tác xoay, lắc và kéo giãn cột sống cổ không đúng kỹ thuật tại cơ sở xoa bóp tư nhân, một người bệnh nam, 39 tuổi xuất hiện tình trạng đau đầu, nói khó, trí nhớ giảm, tê bì và yếu nửa người phải. Người bệnh được đưa đến Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ cấp cứu và được chẩn đoán nhồi máu não vùng thái dương trái ngày thứ hai do lóc tách động mạch cảnh trong trái.
Trường hợp này là lời cảnh báo về nguy cơ tổn thương mạch máu khi tác động cơ học không đúng vào vùng cổ.
Đau cổ sau xoa bóp, người bệnh xuất hiện dấu hiệu đột quỵ
Theo bệnh sử, người bệnh thường xuyên bị mỏi vùng vai gáy. Hai ngày trước khi nhập viện, người bệnh đến một cơ sở xoa bóp vai gáy tư nhân và được thực hiện một số động tác xoay, lắc cột sống cổ sang hai bên, kết hợp kéo giãn cột sống cổ.
Sau buổi xoa bóp, người bệnh xuất hiện đau nhiều vùng cổ trái. Cơn đau lan dọc lên đỉnh đầu, kèm theo ù tai trái và nghe tiếng mạch đập trong tai trái. Sáng hôm sau, khi ngủ dậy, người bệnh thấy đau đầu, chóng mặt tăng lên, xuất hiện tê bì, yếu nhẹ nửa người phải và khó diễn đạt lời nói. Khả năng ghi nhớ cũng suy giảm, người bệnh quên tên một số đồ vật quen thuộc. Gia đình nhanh chóng đưa người bệnh đến Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ để cấp cứu.
Khi thăm khám, người bệnh tỉnh táo, điểm Glasgow 15, nói khó diễn đạt, liệt mặt nhẹ, giảm nhẹ khả năng ghi nhớ, tê bì nửa người phải và sức cơ tay chân phải đạt 4/5. Người bệnh tiếp tục có biểu hiện đau vùng cổ trái, ù tai trái và nghe tiếng mạch đập theo nhịp tim ở tai trái.
Phát hiện nhồi máu não do lóc tách động mạch cảnh trong trái
Hình ảnh nhồi máu não thái dương trái do lóc tách động mạch cảnh trong trái, tụ máu thành động mạch cảnh trong trái khi vào viện
Người bệnh được chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não 3.0 Tesla kết hợp dựng hình mạch máu não. Kết quả ghi nhận hình ảnh nhồi máu não vùng thái dương trái; tắc động mạch cảnh trong trái do lóc tách, kèm hình ảnh giả phình tại đoạn sau lóc tách. Khẩu kính động mạch cảnh trong trái tăng trước đoạn tắc do máu tụ trong thành mạch.
Người bệnh được chẩn đoán: nhồi máu não vùng thái dương trái ngày thứ hai do lóc tách động mạch cảnh trong trái, theo dõi căn nguyên do chấn thương vùng cổ.
Đây là tổn thương mạch máu có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu tiến triển, bởi lóc tách làm thay đổi cấu trúc thành động mạch, gây hẹp hoặc tắc lòng mạch, hình thành huyết khối và dẫn đến thiếu máu não.
Điều trị nội khoa bảo tồn, động mạch cảnh hồi phục hoàn toàn
Đánh giá tình trạng người bệnh, các bác sĩ nhận thấy người bệnh còn trẻ, căn nguyên tắc động mạch cảnh được xác định do chấn thương. Các triệu chứng thần kinh ở mức độ nhẹ, không có dấu hiệu tiến triển nặng.
Trên cơ sở đó, các bác sĩ quyết định điều trị nội khoa bảo tồn theo phác đồ dành cho lóc tách động mạch cảnh, bao gồm sử dụng thuốc ức chế tiểu cầu kép, thuốc hạ mỡ máu, kiểm soát huyết áp phù hợp và các thuốc hỗ trợ tuần hoàn não, bảo vệ tế bào thần kinh.
Sau hai tuần điều trị, các triệu chứng lâm sàng của người bệnh cải thiện hoàn toàn. Người bệnh đi lại và sinh hoạt bình thường. Kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não 3.0 Tesla kết hợp dựng hình mạch máu cho thấy dòng chảy động mạch cảnh trong trái đã hồi phục khoảng 70%. Tuy nhiên, máu tụ trong thành mạch vẫn còn, khiến khẩu kính động mạch tại vị trí tổn thương còn tăng.
Hình ảnh cộng hưởng từ cho thấy: Động mạch cảnh trong trái đã tái thông, tuy nhiên vẫn còn hình ảnh máu tụ trong thành mạch.
Người bệnh được xuất viện và tiếp tục điều trị theo đơn, đồng thời được hướng dẫn tái khám để theo dõi diễn biến tổn thương mạch máu.
ThS.BS Tạ Văn Hải cùng người bệnh trước khi ra viện
Hiện tại, người bệnh đã trở lại công việc thường ngày, sức cơ tứ chi bình thường. Khi người bệnh đến tái khám sau 30 ngày, Hình ảnh chụp mạch máu não kiểm tra lại ghi nhận động mạch cảnh trong trái hồi phục hoàn toàn, không còn máu tụ trong thành mạch.
Hình ảnh chụp MRI Động mạch cảnh trong trái trở về bình thường, hết máu tụ trong thành mạch.
Qua trường hợp người bệnh trên có thể thấy đột quỵ não không chỉ xảy ra ở người cao tuổi mà có thể gặp ở những người trẻ với nhiều nguyên nhân khác nhau. Do đó, để phòng tránh đột quỵ não ở người trẻ, ThS.BS Tạ Văn Hải – Phó Trưởng khoa Điều trị Thần kinh – Đột quỵ bán cấp, Trung tâm Đột quỵ khuyến cáo người trẻ tuổi cần chủ động bảo vệ sức khỏe bằng cách duy trì chế độ ăn uống hợp lý, thường xuyên vận động, hạn chế rượu bia, thuốc lá, tránh thức khuya và căng thẳng kéo dài; đồng thời kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và thăm khám sức khỏe định kỳ.
Khi có nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng các phương pháp như massage, xoa bóp hoặc tập luyện vùng cổ vai gáy… người dân nên lựa chọn cơ sở uy tín, được cấp phép theo đúng quy định, có kỹ thuật viên được đào tạo chuyên môn bài bản, đồng thời tránh các động tác bẻ, vặn, xoay cổ mạnh hoặc đột ngột khi chưa được thăm khám và tư vấn y tế.
Lóc tách động mạch cảnh là gì?
Lóc tách động mạch cảnh (carotid artery dissection) là tình trạng máu đi vào trong thành động mạch, hình thành máu tụ trong thành mạch, gây hẹp hoặc tắc lòng mạch và đôi khi tạo giả phình. Bệnh thường gặp ở động mạch cảnh trong đoạn ngoài sọ và là một nguyên nhân quan trọng gây đột quỵ ở người trẻ và trung niên.
Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, lóc tách động mạch cảnh có thể dẫn đến hình thành huyết khối, gây tắc mạch hoặc thuyên tắc lên các động mạch não, làm xuất hiện nhồi máu não. Trường hợp nặng, người bệnh có thể bị liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm chức năng thần kinh kéo dài, thậm chí tử vong. Một số trường hợp còn có thể xuất hiện giả phình hoặc các biến chứng mạch máu khác.
Cần phân biệt lóc tách động mạch cảnh ngoài sọ với lóc tách động mạch cảnh đoạn nội sọ, bởi nguy cơ xuất huyết và chiến lược điều trị ở hai tình trạng này có những điểm khác biệt. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường và đến cơ sở y tế kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán, điều trị và hạn chế biến chứng.
Nguyên nhân và các yếu tố thuận lợi
Lóc tách động mạch cảnh có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, bao gồm:
Chấn thương vùng cổ: Tai nạn giao thông, chấn thương thể thao, va đập hoặc vết thương vùng cổ; các động tác tăng duỗi hoặc xoay cổ mạnh. Tổn thương có thể đi kèm chấn thương cột sống cổ hoặc nền sọ.
Tác động cơ học nhẹ: Nắn chỉnh, bẻ cổ, vận động cổ đột ngột, gắng sức, ho hoặc nôn mạnh. Đây có thể là yếu tố khởi phát ở người có thành mạch dễ tổn thương.
Loạn sản sợi cơ: Đây là bệnh động mạch không do xơ vữa và không do viêm. Cần lưu ý khả năng mắc bệnh khi phát hiện tổn thương nhiều động mạch, hình ảnh mạch máu dạng “chuỗi hạt”, phình mạch hoặc lóc tách tại nhiều vị trí.
Bệnh mô liên kết di truyền: Bao gồm hội chứng Ehlers–Danlos thể mạch máu, hội chứng Loeys–Dietz và ít gặp hơn là hội chứng Marfan. Các bệnh lý này cần được cân nhắc khi lóc tách xuất hiện ở người trẻ, tái diễn, xảy ra tại nhiều vị trí hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh động mạch.
Bất thường giải phẫu tại chỗ: Mỏm trâm dài hoặc bất thường dây chằng trâm – móng có thể chèn ép, cọ sát động mạch cảnh khi vận động đầu, gặp trong hội chứng Eagle thể mạch máu.
Thai kỳ và thời kỳ hậu sản: Những thay đổi về nội tiết, huyết động và cấu trúc thành mạch có thể làm tăng nguy cơ lóc tách.
Các yếu tố liên quan khác: Tăng huyết áp, migraine, nhiễm trùng…
Lóc tách tự phát, chưa xác định căn nguyên: Một số trường hợp không ghi nhận chấn thương rõ ràng hoặc bệnh lý thành mạch đặc hiệu.
Cơ chế gây tổn thương và đột quỵ não
Lóc tách động mạch cảnh có thể bắt đầu từ vết rách lớp nội mạc hoặc tình trạng chảy máu từ các mạch nuôi thành động mạch. Máu tụ phát triển về phía lòng mạch gây hẹp hoặc tắc; nếu phát triển ra phía ngoài, tổn thương có thể hình thành giả phình.
Nhồi máu não chủ yếu xảy ra do huyết khối hình thành tại vị trí lóc tách, sau đó gây thuyên tắc lên các động mạch nội sọ. Tình trạng giảm tưới máu não cũng có thể góp phần gây tổn thương khi động mạch bị hẹp nặng hoặc tắc hoàn toàn.
Biểu hiện lâm sàng của tình trạng lóc tách động mạch cảnh cần lưu ý
Dấu hiệu gợi ý lóc tách động mạch cảnh là đau đầu hoặc đau cổ một bên mới xuất hiện. Người bệnh có thể kèm hội chứng Horner cùng bên, thường biểu hiện bằng sụp mi và co đồng tử, đôi khi không giảm tiết mồ hôi.
Một số biểu hiện khác gồm:
- Ù tai theo nhịp mạch
- Đau vùng mặt hoặc liệt các dây thần kinh sọ thấp.
- Mất thị lực thoáng qua ở một mắt do thiếu máu võng mạc.
- Yếu hoặc liệt nửa người, rối loạn cảm giác, nói khó hoặc thất ngôn do thiếu máu não.
Các triệu chứng đau đầu, đau cổ, hội chứng Horner và thiếu máu não không phải lúc nào cũng xuất hiện đầy đủ. Đặc biệt, đau đầu hoặc đau cổ có thể xuất hiện trước đột quỵ vài giờ đến nhiều ngày.
Tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ, bên cạnh các biểu hiện lâm sàng, người bệnh có thể được chẩn đoán lóc tách động mạch cảnh thông qua các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như:
- Chụp cắt lớp vi tính mạch máu đầu – cổ (CTA)
- Chụp cộng hưởng từ não và mạch máu đầu – cổ (MRI/MRA)
- Siêu âm Doppler động mạch cảnh
- Chụp mạch số hóa xóa nền (DSA)
Điều trị lóc tách động mạch cảnh
Việc chỉ định điều trị lóc tách động mạch cảnh được căn cứ vào tình trạng thực tế của người bệnh như lượng huyết khối trong lòng mạch, mức độ thiếu máu, kích thước ổ nhồi máu và nguy cơ xuất huyết… Một số phương pháp điều trị như:
– Điều trị nội khoa dự phòng thuyên tắc: Sử dụng thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông.
– Điều trị tái tưới máu: tiêu sợi huyết tĩnh mạch hoặc lấy huyết khối cơ học theo tiêu chuẩn điều trị đột quỵ hiện hành.
– Can thiệp đặt stent.
Đặc biệt, Đối với lóc tách động mạch cảnh đoạn nội sọ, khi xảy ra xuất huyết dưới nhện, người bệnh có thể được xây dựng chiến lược điều trị riêng, không áp dụng máy móc phác đồ chống đông của lóc tách ngoài sọ.
Theo dõi và tiên lượng
Nhiều trường hợp lóc tách động mạch cảnh ngoài sọ có thể cải thiện hoặc tái thông trong những tháng đầu. Điều này phụ thuộc chủ yếu vào mức độ tổn thương não đã xảy ra.
Người bệnh cần được theo dõi lâm sàng và chụp kiểm tra mạch máu để đánh giá khả năng hồi phục, hẹp tồn lưu hoặc giả phình, từ đó điều chỉnh phương pháp điều trị phù hợp. Trong giai đoạn hồi phục, người bệnh cần tránh bẻ, nắn cổ và các hoạt động có nguy cơ gây chấn thương vùng cổ.
Khi xuất hiện Đau đầu hoặc đau cổ kèm theo hội chứng Horner, mất thị lực, khó nói, tê yếu chân tay hoặc dấu hiệu thần kinh khu trú… người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để kiểm tra, đánh giá và điều trị kịp thời.
Từ trường hợp lâm sàng: Cảnh giác với tổn thương mạch máu sau tác động vùng cổ
Trường hợp lâm sàng trên là lời cảnh báo về nguy cơ tổn thương mạch máu sau các tác động cơ học vùng cổ, đồng thời cho thấy vai trò của chẩn đoán chính xác, theo dõi sát và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp trong quá trình hồi phục của người bệnh.
Khi xuất hiện đau đầu, đau cổ bất thường, ù tai theo nhịp mạch, chóng mặt, nói khó hoặc tê yếu tay chân, đặc biệt sau khi tác động vùng cổ, người dân cần đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám, loại trừ tổn thương mạch máu và đột quỵ. Không tự ý bẻ, nắn hoặc tiếp tục xoa bóp vùng cổ khi có các dấu hiệu bất thường.
Trung tâm Đột quỵ – Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ sẵn sàng tiếp nhận, thăm khám, chẩn đoán và điều trị các bệnh lý đột quỵ, góp phần bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ biến chứng cho người bệnh.
– Trung tâm Đột quỵ: 0210 655 2288
– Tổng đài tư vấn khám, chữa bệnh miễn phí cước cuộc gọi: 1800 888 989 – hỗ trợ tư vấn và đặt lịch khám tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ.
Tác giả: ThS.BS Tạ Văn Hải
Cộng sự: Thu Hằng
